Davranışsal Firma Teorisi

Davranışsal Firma Teorisi

Davranışsal firma teorisi Richard Cyert ile James March’ın orijinal adıyla A Behavioral Theory of The Firm adını taşıyan kitaplarında ilk defa ele aldıkları bir kavramdır. Bu kitabın yayınlanmasının ardından davranışsal firma teorisi yönetim, ekonomi, siyaset bilimi ve sosyolojide birçok çalışma alanını derinden etkilemiştir.

Tanım olarak örgütlerin yöneticiler, hisse sahipleri ve çalışanlar gibi çeşitli alt gruplardan oluştuğunu ve her bir grubun birbiriyle çelişen amaçları olduğu için karar alma sürecinde örgütsel yapının etkili olduğunu savunan davranışsal firma teorisini açıklamaya yazarların kitabın başında söz ettiği dört taahhüt ile başlayalım:

1) Öncelikle bu teori firmanın aldığı ekonomik kararların küçük bir bölümüne odaklanmaktadır. 2) Firmanın süreç yönelimli modellerini geliştirmektedir. 3) Bu firma modellerini mümkün olduğu kadar yakın bir şekilde ampirik gözlemlere bağlayacaktır. 4) Ele alınan spesifik firmaların ötesinde genelleşmiş bir teori geliştirecektir. Birinci ile dördüncü taahhüt daha çok ekonomik firma teorisi çerçevesindeyken; ikinci ve üçüncü taahhüt yönetim-organizasyon çalışmalarına işaret etmektedir.

İkinci taahhütte yer alan süreç yönelimli modeller modern örgüt teorilerinin değişmez bir özelliğidir. Bütün örgüt teorileri meşruluğunu süreç açıklamasıyla edinmektedir. Bu açıklamayla üst yönetim grubu, örgütsel ağlar veya örgütsel davranışlardaki kurumlardaki yapıların örgüt üzerindeki etkisi görülebilmektedir.

Ampirik gözlemlerle ilgili olan taahhüt ise teori geliştirmede modern kalitatif araştırmanın faydalandığı bir husustur. Karar verme süreçlerini ortaya çıkarmada vaka çalışmalarının etkili olduğu açıktır.

Örgütsel konuları inceleyen simülasyon modelleri de kaynağını davranışsal firma teorisinde bulmaktadır. Bu simülasyon modelleriyle süreçlerin özellikleri daha iyi anlaşılmıştır. Bununla beraber yazıldığı dönem itibariyle panel veri analizi gibi kantitatif ölçümlerin davranışsal firma teorisinde yer almadığı görülmektedir. Ancak gene de örgütsel değişim ile ilgili kantitatif analizlerin önemli bir kısmı bu teoriye direkt bağlıdır.

Davranışsal firma teorisinin temel konsept ve mekanizmalarına geldiğimizde sınırlı rasyonellik, problemci arama, baskın koalisyon, standart operasyon prosedürleri ve gevşek arama kavramlarını görürüz. Sınırlı rasyonellik (bounded rationality) ile örgütsel karar verme, problemci arama (problemistic search) ile düşük performansa karşı örgütsel reaksiyonlar, baskın koalisyon (dominant coalition) ile paydaşlarının farklı isteklerine rağmen örgütlerin nasıl bazı hedeflere sahip olduğu, standart operasyon prosedürleri (standard operating procedures) ile örgütsel düzenliliği sağlayan rutinler ve son olarak ihmalci arama (slack search) ile neden bazı örgütlerin problemci aramaları tamamlayacak spesifik sorunları çözmeden yeni ürünler, teknolojiler veya uygulamalar geliştirmek istediklerini açıklanmaktadır. Davranışsal firma teorisi bu konsept ve mekanizmalar ile yeni kurumsal teori, örgütsel ekoloji teorisi ve işlem maliyetleri-vekalet teorisi gibi birçok örgüt teorisini etkilemiştir.

Bilindiği üzere yeni kurumsal teori örgütlerin; biliş ve beklentilerin yer aldığı sembolik bir çevre ile kural ve yaptırımların yer aldığı düzenleyici bir çevreye nasıl adapte olduklarını açıklamaktadır. Bu yönüyle sınırlı rasyonellik kavramını varsaydığı görülmektedir. Buna ek olarak belirsizlikten kaçınma, gevşek bağlaşım ve muğlâklık altında karar verme gibi kavramlar da davranışsal firma teorisinden alınmıştır. Böylelikle kurumların yayılması ve örgütler arası öğrenme durumları açıklanmıştır. Kurumsal teori kapsamında belirsizliğe verilen yanıtlar da taklitçi eşbiçimlilik ile ilişkilidir.

Endüstrilerin evrilmesi üzerine rekabet ve meşruiyetin etkilerini açıklayan örgütsel ekoloji teorisi, rekabete yanıt dahilinde firmaları değiştirme girişimlerinin firmanın hayatta kalma ve performansını nasıl etkilediğini göstermektedir. Başlangıçta firmaların adapte olduğunu varsayan yaklaşımlara bir alternatif olarak geliştirilen örgütsel ekoloji teorisi değişimin nedenlerini ve sonuçlarını incelerken davranışsal firma teorisinin bazı kavramlarını kullanmıştır. Tatmin olma, yeterlik tuzakları ve miyopik arama gibi kavramları ödünç alan bu teori örgütsel değişim, performans ve hayatta kalma gibi konularda öğrenme ile rekabeti entegre etmiştir. Ayrıca eski deneyimlerinden öğrenen kurulu işletmelerin, girişimciliğin başarısını nasıl etkilediği de bu sayede ifade edilmiştir.

İşlem maliyetleri ile vekâlet teorisini kapsayan örgütsel ekonomi ise firma sınırlarını açıklamaya ve örgüt yapısı, koordinasyon, karar hakları ve iç davranışları gibi birçok konuyu incelemeye çalışmaktadır. Sınırlı rasyonellik, hedefler, baskın koalisyon mekanizmaları örgütsel ekonomi içinde yer alan çıkar çatışmalarını, iç müzakereleri, oyun teorisini etkilemiştir.

Davranışsal firma teorisinin kamu yönetimi ve siyasal karar vermeye de etkileri olmuştur. Özellikle sınırlı rasyonellik, arama ve örgütsel rutinler kamu kurumlarının davranışları, politikacıların dikkat örüntüsü ve kamu politikalarının alternatifler ve ajandalar üretmesi gibi konularda etkileyici olmuştur.

Davranışsal firma teorisinin etkilediği bu alanlarla beraber, iki yaklaşım doğrudan bu teoriyi takip ederek geliştirilmiştir. Bunlardan ilki evrimsel ekonomi diğeri örgütsel öğrenmedir.

Evrimsel ekonomi örgütsel ve endüstriyel evrim süreçlerini arama yoluyla artımlı bir şekilde değişen rutin bazlı ajanlar olarak firma modellerine dayanarak incelemektedir (optimizasyonun bir sonucu olarak değil). Endüstriyel evrimin davranışsal varsayımlarını benimseyerek örgütlerdeki rutin ve yetenek değişimlerini üzerine çalışmalar bu kapsamdadır. Örgütler nasıl heterojen yetenek setleri geliştirir ve zamanla modifiye ederek sürdürülebilir kılar? Bu sorunun yanında karar vermede sınırlı rasyonelliği, firma davranışlarında durağanlaştırıcı faktör olarak rutinleri ve değişimin kaynağı olarak arama süreçlerini esas almaktadır.

Örgütsel rutinlerin orijin, modifikasyonu ve iletimi evrimsel ekonominin temel ilgi alanıdır. Bu örgütsel rutinlerin izlek bağımlılığı; kademeli öğrenme ve kaynak tahsisi süreçlerinde ve ayrıca durağan çevrelere firma adaptasyonunda açıklayıcı olmaktadır.

Örgütsel öğrenme yaklaşımı da davranışsal firma teorisinin konsept ve mekanizmalarını kullanmaktadır. Örgüt içi ve örgütler arası kapsamı da içinde tutarak örgütsel öğrenmenin odaklarından biri örgütleri oluşturan birim, departman veya grupların bilgisi; ikincisi bütün örgüt düzeyindeki bilgi; ve üçüncüsü diğer örgütlerin rutinlerindeki, mekanizmalarındaki ve bilgisinin etkilerindeki özel çıkar üzerinedir.

Son olarak davranışsal firma teorisi, stratejik yönetimi psikoloji bağlamında etkileyen alanlardan biri olmuştur. Özellikle bireysel biliş ve psikolojilerin kolektif davranışı yani örgütsel stratejiyi oluşturma sürecinde davranışsal strateji için önemli çıkarımlarda bulunmuştur.

Davranışsal Firma Teorisi

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir