Firma Davranışlarını Açıklamada Dikkat Tabanlı Yaklaşım

Firma Davranışlarını Açıklamada Dikkat Tabanlı Yaklaşım

Dikkat tabanlı yaklaşım bireylerin bilgi işleme özellikleri ile davranışlarını prosedür ve iletişim kanalları ve dikkat yapıları yoluyla örgüt yapısına bağlayan, firma davranışlarını açıklamak için geliştirilmiş bir teoridir. Bu yaklaşıma göre firma davranışlarını açıklamak firmaların bünyesindeki karar vericilerinin dikkatlerini nasıl dağıttığı ve düzenlediğini açıklamaktır.

Bu yönüyle dikkat tabanlı yaklaşım, hem rasyonel seçim teorilerine (oyun teorisi ve vekalet teorisi gibi) hem de çevresel belirlenimciliğe vurgu yapan teorilere (örgütsel ekoloji teorisi gibi) firma davranışları için alternatif bir açıklama sağlamaktadır.

Dikkat tabanlı teori, firmaları yapısal olarak dağıtılmış dikkat sistemleri olarak görmektedir. Bu sistemlerde bireylerin biliş ve eylemi bireysel özelliklerin bilgisinden çıkarılamaz ancak bireysel karar vericilerin kendilerini buldukları spesifik örgütsel bağlam ve durumlardan türetilebilir. Burada dikkat, örgütsel karar vericiler tarafından sorun ve cevaplar üzerine zamanın ve çabanın farkına varılması, kodlanması, yorumlanması ve odaklanılmasını kapsar biçimde tanımlanmıştır.

Tanım içindeki sorunlar çevreyi anlamlandırmak için problemler, tehditler ve fırsatlar şeklindeki elverişli kategori repertuarı iken; cevaplar elverişli eylem seçenekleri repertuarıdır (öneriler, rutinler, projeler, programlar ve prosedürler).

Dikkat tabanlı yaklaşımın farkı örgütsel bilişte görülmektedir. Diğer yaklaşımlar ya örgüt üyelerinin ya da üst yönetim ekibinin paylaşılan bilişlerine vurgu yaparken, dikkat tabanlı yaklaşım örgütsel kararların, eylemlerin ve bilişlerin dağıtılmış doğasına vurgu yapmaktadır. Dikkat tabanlı yaklaşım bu vurguyu üç öncül veya ilke etrafında yapmaktadır: dikkat odağı, yerleşik dikkat ve dikkatin yapısal dağıtımı.

Dikkat odağı ilkesi dikkat sürecini bireysel biliş ve davranış ile bağlamaktadır. Yerleşik dikkat ilkesi karar vericilerin neyle ilgilendiğini açıklamada durumsal bağlamın önemine işaret etmektedir. Dikkatin yapısal dağıtımı ilkesi ise firmanın ekonomik ve sosyal yapılarının sorunları, cevapları ve karar vericileri nasıl düzenlediklerini ve karar vermenin durumsal bağlamını inşa eden aktivitelere, iletişimlere ve prosedürlere nasıl kanalize ettiklerini açıklamaktadır. Şimdi bu ilkeleri daha detaylı inceleyelim.

Dikkat odağı ilkesi karar vericilerin herhangi bir zamanda kalkıştıkları sorun ve cevaplarda seçici olduklarına ve karar vericilerin yaptıklarının dikkatlerini odakladıkları sorun ve cevaplara bağlı olduğunu göstermektedir. Bireysel biliş düzeyinde dikkat süreçleri, örgütsel karar vericilerin enerjisini, çabasını ve farkındalığını bilince giren sınırlı bir unsur setine odaklamaktadır. Karar vericinin seçici dikkat odağı en azından kısmen de olsa rutin ve iyi öğrenilmiş aktivitelerde düzeltilmektedir.

İkinci ilke olan yerleşik dikkat karar vericilerin odaklandıkları ve yaptıkları eylemlerin konumlandıkları bağlama bağlı olduğunu göstermektedir. Buna göre bireysel karar vericilerin dikkat odağı, bireylerin kendilerini karşılaştırdıkları durumların özellikleriyle tetiklenmektedir ve bu yerleşik dikkat bireylerin davranışını doğrudan şekillendirmektedir. Özetle bu, bireysel karar vericilerin duruma bağlı olan dikkat odaklarını değiştireceklerini ve dikkat ile davranışta tutarlılık veya değişikliğin bireylerin özelliklerinden daha çok durumun özelliklerindeki tutarlılık ve değişikliğe bağlı olduğunu işaret etmektedir.

Dikkat tabanlı yaklaşımın son ilkesi olan dikkatin yapısal dağıtımı ilkesi ise, karar vericilerin kendilerini içinde buldukları belirli bağlamın ve bu bağlama nasıl katıldıklarının, örgütün spesifik firma aktiviteleri, iletişimleri ve prosedürleri içerisindeki sorun, cevap ve karar vericilerin tahsisini nasıl yapıp kontrol ettiğine bağlı olduğunu göstermektedir. Buna göre bireysel ve grup karar vericilerin dikkat süreçleri örgütlerde yer alan ve her biri farklı dikkat odağına sahip çoklu fonksiyonlar (departmanlar) yoluyla dağıtılmaktadır. Firmadaki her bir lokal aktivite bir prosedür ve iletişim setini içermektedir ve bu prosedür ve iletişimler karar vericilerin dikkatini seçilmiş bir sorun ve cevap setine odaklamaktadır.

Firma davranışlarını açıklamak için geliştirilen dikkat tabanlı yaklaşım bir modelde gösterilebilir. Bu model yukarıda bahsettiğim üç ilkeyi çeşitli kavram ve mekanizmalarla açıklamaktadır. Modelde geçen yapılar şunlardır:

  1. Karar çevresi
  2. Sorun ve cevap repertuarı
  3. Prosedür ve iletişim kanalları (firmanın yerleşik aktiviteleri, iletişimleri ve prosedürleri)
  4. Firmanın dikkat yapıları (kurallar, oyuncular, yapısal pozisyonlar ve kaynaklar)
  5. Karar vericiler
  6. Örgütsel hamleler

Modeldeki yapıları birbirine bağlayan ve oklarla gösterilen mekanizmalar ise dikkat tabanlı yaklaşımın ilkeleri çerçevesinde şöyle özetlenebilir:

  1. Dikkat odağı: Karar vericiler dikkatlerini sınırlı bir sorun ve cevap setine odaklarlar ve kalkıştıkları ve sahneledikleri sorun ve cevaplar ne yaptıklarını belirler.
  2. Yerleşik dikkat: Karar vericilerin dikkati firmanın prosedür ve iletişim kanallarına yerleşmiştir. Bu kanalların yapısal bağlamı ise şunları içerir: karar verme için çevresel dürtü, kültürel semboller, artifaktlar ve anlatılar içinde sorun ve cevapların şekil bulması ve kanal içerisindeki katılımcılar arasındaki etkileşim. Firmanın prosedür ve iletişim kanallarının bağlamı ve özellikleri, sorun ve cevap repertuarının elverişliliğini ve görünürlüğünü şekillendirmek için etkileşime girer.
  3. Dikkatin yapısal dağıtımı: Firmanın kuralları, kaynakları, oyuncuları ve sosyal pozisyonları, firmanın prosedür ve iletişim kanallarına katılan karar vericiler arasındaki dağıtılmış bir dikkat odağı üretir. Sorunların, cevapların ve karar vericilerin çeşitli kanallar içerisine dağılımı bu dikkat yapılarının şu işlemleri nasıl yaptığına bağlıdır: sorun ve cevapların önem ve alakasını düzenleyen bir değer seti üretmesine, karar vermeyi somut bir iletişim ve prosedür seti içerisine kanalize etmesi ve dağıtmasına ve son olarak karar vericilere durumu anlamalarını şekillendiren ve eylemlerini motive eden yapılandırılmış bir çıkar ve kimlik seti sağlamasına.

Modelde firma davranışı ile doğrudan alakalı olmasa da (kesikli çizgiler) üç mekanizma daha bulunmaktadır: kültürel ve sosyal bir sistem olarak firmanın karar çevresi tarafından nasıl şekillendirildiği ve karar çevresinin geçmiş örgütsel hamleler tarafından nasıl şekillendirildiği.

Görüldüğü üzere dikkat tabanlı yaklaşım modelinde firma, karar çevresindeki girdilerin dikkat süreci ve karar verme yoluyla örgüt tarafından bir çıktı setine (örgütsel hamleler) dönüştürüldüğü açık bir sosyal sistemdir. Ayrıca modelde firmanın sosyal sistemlerinin unsurları (kültürü, yapısı, süreçleri ve bireyleri gibi) sorun ve cevap repertuarı, dikkat yapıları, prosedür ve iletişim kanalları ve karar vericileri yoluyla etkili bir biçimde sunulmaktadır.

Firma Davranışlarını Açıklamada Dikkat Tabanlı Yaklaşım

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir