Zorluk Faktörü ve Yöneticilerin Uluslararası Yatırım Tercihleri

Zorluk Faktörü ve Yöneticilerin Uluslararası Yatırım Tercihleri

Daha önce ailenizle piknik yapmayı düşündüğünüz mesire alanından gidiş-dönüş yolunun nispeten elverişsiz olması nedeniyle vazgeçip cazibesi daha düşük bir başka mesire alanına gittiniz mi? Ya da çocukken akşam saatlerinde bir yerden eve dönerken daha kısa olan yolu sokak köpekleriyle karşılaşmamak için uzattığınız olmuş mudur? Eminim ki çoğunuz bu sorulara evet diyecektir. Gündelik hayatımızdaki buna benzer örnekleri çoğaltmak mümkün. Bu tarz tercihlerimizi etkileyen zorluk faktörü (hassle factor) hayatımızın her döneminde görülebilmektedir.

Andreas Schotter ve Paul Beamish adlı araştırmacılar Journal of International Business Studies’de zorluk faktörünü ayrıntılandırdıkları makalelerinde şu iki basit soruyu sormuşlardır: doğrudan yabancı yatırımın yapılacağı konumlarla alakalı seyahat zorlukları yöneticilerin bazı konumlardan uzak durmalarına sebep olur mu? Bu bazı konumlardan uzak durmalar doğrudan yabancı yatırım yoğunluğunu ya da çokuluslu işletmelerin satışlarını etkiler mi? Yani tamamen insan faktörünü, psikolojisini hedeflemişler.

Bu iki sorunun önemini şöyle ifade edebiliriz. Çokuluslu işletmeler için doğrudan yabancı yatırımların nereye yapılacağı kararı önemli stratejik kararlardan biridir. Bunun nedeni devasa miktarlarda kaynak tahsisinin yapılmasıdır. Tabi bu kaynaklar sadece parayla sınırlı değildir. Yöneticilerin uzmanlıklarının ve bu yatırımın koordine edilmesinin yani zamanın harcanması bu kararı stratejik yapan unsurlardandır. Zaten stratejik yönetim gurularından Michael Porter bir kararın stratejik sayılması için büyük miktarda sermayeye, kaydadeğer düzeyde karmaşıklığa ve rekabet ile karlılığı etkileme potansiyeline sahip olması gerektiğini belirtmiştir.

Çokuluslu işletmeler için bu denli stratejik önemi olan doğrudan yabancı yatırım kararlarının nasıl gerçekleştiğini açıklamada yönetici yani insan faktörü çoğunlukla göz ardı edilmiştir. Yöneticilerin yabancı ülkeleri ziyaret ettiklerinde ya da oralarda yaşamak zorunda kaldıklarında kişisel olarak etkilendikleri faktörler önemsiz görülmüştür. Daha ziyade insanların kişisel tercihlerinin örgütsel düzeyde yatırım konumu tercihinde nadiren etkili olduğu veya çokuluslu işletmelerin ekonomik faydalar gözetilerek iyi tanımlanmış parametrelere göre alternatifler arasından seçim yaptıkları varsayılmış. Yani homo economicus’un yaptığı birtakım rasyonellikler olarak görülmüş. Ancak durum hiç de öyle değilmiş.

Yabancı konum seçimleri çokuluslu işletmeler için hayati öneme sahiptir. Bu kararlar çokuluslu işletmelerin faaliyetlerinin büyümesini, örgütsel formunu, kapsamını ve şablonunu etkilemektedir. Dolayısıyla konum seçimleri için birçok çerçeve geliştirilmiştir. OLI (ownership, location, internalization) modeli, yatırım-gelişme yolu, içselleştirme modeli ve Uppsala uluslararasılaşma modeli en fazla uygulanan modellerdendir. Bu modellerden ilk üçü kâr üretmeyi temel amaç edinen tamamen yöntemsel modellerken; Uppsala modeli evrimsel bir perspektifle tekrarlamalı karar verme, riskten kaçınma ve sınırlı bilgi kavramlarını çokuluslu işletmelerin uluslararasılaşmasına eklemiştir. Bir diğer ifadeyle konuya bir nebze insani yön getirmiştir.

Araştırmacılar zorluk faktörünün ne olduğunu ifade ederlerken ve başta sordukları sorulara cevap ararlarken hem nitel hem de nicel analizler yapmışlardır. Yöneticilere kişisel rahatsızlıklar veren ne tür konum unsurlarının olduğu, bu unsurların ne kadar önem arz ettiği ve çokuluslu işletmelerin konum seçimlerini nasıl etkilediği uluslararası işletme, davranışsal coğrafya ve davranışsal strateji literatürlerinden faydalanılarak incelenmiştir. Yapılan analizlere göre zorluk faktörüne ilişkin 16 unsur belirlenmiş ancak 11 maddede karar kılınmıştır (aşı, seyahat süresi, toplam konaklama süresi, uçuş bağlantılarının sayısı ve uçuş ücreti çıkarılan maddelerdir):

  • Vize ve ülkeye giriş izinleri
  • Yerel ulaşım standartları
  • Otel standartları
  • Gıda ve su hijyeni
  • Cep telefonu/internet erişimi ve standartları
  • Olası sağlık riskleri ve medikal standartlar
  • Konuşulan dil (özellikle de İngilizce)
  • İş görme kolaylığı
  • İklim
  • Kişisel güvenlik riski
  • Kadın yöneticilere özgü riskler

Bu 11 madde tanımlanırken Dünya Sağlık Örgütü, OECD ve Merchant International Group gibi çeşitli kuruluşların rapor ve verilerinden faydalanılarak çeşitli tanımlamalar yapmışlardır. Örneğin kişisel güvenlik riski maddesi ile yatırım yapılacak ülkenin savaş durumu, adam kaçırma vakaları, suç düzeyi ve doğal afetler gibi değişkenler hesaba katılmaktadır. Sonuçta ise 131 ülkenin zorluk faktörü değerleri düşükten yükseğe listelenmiştir. Bu listedeki ilk üç ülke Danimarka, Kanada ve Belçika; son üç ülke ise Nikaragua, Angola ve Sudan olmuştur. Türkiye ise 51. sırada kendine yer bulmuştur. Araştırmacılar bu listeyi hazırlarken sıralamanın değişkenliğinden, zamanla değişebileceğinden bahsetmeyi de unutmamışlardır.

Çalışmanın sonucuna göre kişisel deneyimlerle elde edilen rahatsızlıklar ve oluşan algılar seyahat yoğunluğumuzu etkilediği gibi, yöneticilerde de yatırım konumlarından uzak durma sonucunu doğurmaktadır. Dolayısıyla zorluk faktörü arttıkça (ki dolayısıyla konumlardan uzak durmalar gerçekleştikçe) yatırım potansiyeli ile doğrudan yabancı yatırım yoğunluğu ve yatırım potansiyeli ile çokuluslu işletmelerin satışları arasındaki ilişki olumsuz etkilenmektedir.

Zorluk faktörünün etkisinin gösterildiği bu çalışmada çokuluslu işletmelerin doğrudan yabancı yatırımlarını hangi amaçla yaptıklarının da önemli olduğu gösterilmiştir. Bazı çokuluslu işletmeler doğal kaynak amacını güderken bazıları pazar payı elde etmeyi, verimlilik artışını veya bilgi sağlamayı öncelikli amaç olarak belirlemektedirler. Bu açıdan zorluk faktörünün olumsuz etkisi doğal kaynak arayan çokuluslu işletmeler için nispeten daha zayıf ortaya çıkmaktadır.

Sonuç olarak rasyonellik bulutunu dağıtan davranışsal disiplinlerin belirttiği üzere yöneticilerin özçıkarları konum seçimlerini etkilemektedir. Yöneticiler gerek ziyaret etmeyerek gerekse de üstlerine ve akran iş arkadaşlarına olumsuz fikirler beyan ederek nahoş saydıkları bazı konumlardan uzak durmaktadırlar. Bu da doğal olarak örgütsel karar verme sürecini etkilemektedir. Bu etkiler hazırlanan yatırım konumlarının kısa listesinde ve nihai konum seçimlerinde kendini göstermektedir. Çokuluslu işletmelerin yatırımlarını gördüğünüzde zorluk faktörünü ve içinde barındırdığı unsurları hatırlayın. 

Zorluk Faktörü ve Yöneticilerin Uluslararası Yatırım Tercihleri

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir