Beklenti Teorisi ve Firmaların Kaynak Tahsisi

Beklenti Teorisi ve Firmaların Kaynak Tahsisi

Beklenti teorisi (Prospect Theory) Daniel Kahneman ve Amos Tversky tarafından fayda teorisine karşılık geliştirilen belirsizlik altında karar verme modelidir. Bu teori ile bireylerin kazanç ve kayıplarına farklı ihtimal düzeylerinde ağırlıklar verdiği gösterilmiştir. Bu teoriye göre insanlar her zaman rasyonel kararlar almamaktadırlar. Nihai sonuç yerine potansiyel kazanç ve kayba dayalı olarak kararlar alınmakta ve bu kazanç ve kayıp değerlendirilirken de bazı sezgiler kullanılmaktadır. Sonuçları belli olan bir ihtimal yerine, risk içeren bir ihtimal alternatifi seçilmektedir.

 

Davranışsal ekonomi ve finansta son derece önemli bir yere sahip olan beklenti teorisi içerisinde örgüt teorisi, örgütsel davranış, stratejik yönetim, muhasebe, yöneylem araştırması, hukuk, kamu yönetimi, sosyoloji, çevre çalışmaları, nörobilim, etik ve psikolojinin olduğu sosyal bilimlerin çoğunda büyük bir etki yaratmıştır. Sadece yönetim-organizasyon alanında bile risk ve geri dönüş arasındaki firma düzeyi ilişkiler, firmanın yaşayabileceği riskin ölçülmesi, bağlılık artışı, vekalet teorisi ve daha nice konuda beklenti teorisinin etkisini görmek mümkündür.

 

Kurumlar beklenti teorisindeki gibi iyi tanımlanmış tek bir oyunla nadiren karşılaşırlar. Bunun yerine riskli projelere kaynak tahsisi problemine benzer olarak, çoğunlukla kaynak kısıdının olduğu birbiriyle ilişkili seçimlerle yüz yüze gelirler. Düşük performanslı firmalar yüksek performanslı firmalara göre işletme satın alma ve yeni girişim kurma faaliyetlerini daha fazla yapmaktadırlar.

 

Firmalar sıklıkla finansal kaynaklarını bir aktivite sınıfı için (örneğin sermaye yatırımı gibi) bir tarafa yönlendirirler ancak bu uygun projeler yeterli dönüşü garanti etmezse daha az kaynak tahsisi yaparlar. Çoğu Ar-Ge yatırımları ise beklenenden daha düşük getiri sağlarlar. Ancak eğer başarabilirlerse, çığır açan yeni ürünler veya ortalığı kasıp kavuran Ar-Ge projeleri büyük dönüş üretebilirler ancak bu başarı ihtimali düşüktür.

Bir alternatifi diğerine göre seçmenin tutarlı bir örüntüsü risk tercihini yansıtan bir şekilde yorumlanabilir. Bir yatırımın geri dönüşü için firmanın referans noktasını ne belirler? Sıfır getiriyi referans noktası olarak kullanmak, büyük miktarda kaynak yatırımı yapan firmaların (küçük miktarda yapanlara göre) daha büyük bir faydayı beklemediğini işaret edecektir. Yatırım projeleri için en düşük getiri oranları (net bugünkü değer, geri ödeme periyodu, yatırım karlılığı gibi) firmaların yatırıma ayrılan fonlarda orantılı artışları olan pozitif bir referans noktasına sahip olduğunu işaret etmektedir. Bu demektir firma ne kadar büyük bir yatırım yaptıysa, bu firma için kabul edilebilir geri dönüş miktarı o kadar fazla olacaktır. Dolayısıyla referans noktası da kaynak düzeyine göre değişecektir.

 

Birçok iyi projeye ve düşük kaynağa sahip firmalar, eğer kaynaklar artarsa, büyük ihtimalle proje fonlamasını artıracaktır. Ancak sınırlı projesi olan ve kaynağı da bol olan firmalar bu geçerli olmayacaktır.

 

Bireyler çok küçük sayıda riskli girişimler için risk alacaklarında yer fıstığı etkisi’ne (peanuts effect) eğilim gösterirler. İlk defa Harry Markowitz tarafından ortaya atılan yer fıstığı etkisi; %10 oranında 1 TL kazanma ve %90 oranında sıfır kazanç ihtimali ile 10 kuruş arasındaki bir seçim için çoğunlukla riskli olanın tercih edilmesi demektir. Büyük girişimlerde ise yer fıstığı etkisi geçerli olmamaktadır.

 

Yöneticiler sadece pozitif sonuçları olan kararları risk içeren bir karar olarak görmemektedir. Çoğu kurum veya yönetici -eğer isteklerine uygun gelirse- olumlu veya olumsuz olarak muhtemel sonuçların hepsini algıladıkları yerde seçimlerle yüzleşirler. Projeler üzerinden kaynak tahsisi kaynakları rakip seçenekler arasında ayıran birçok kurumsal kararın yapısını yansıtmaktadır.

 

Özetle beklenti teorisine göre olumsuz sonuçlar için kayıptan kaçınmanın karışık riskli girişimler için verilen kararlarda aşırı büyük bir etkisi vardır. Firmalar kaynak tahsisi kararlarında beklenti teorisinin öngördüğü gibi davranmaktadırlar.

Beklenti Teorisi ve Firmaların Kaynak Tahsisi
Etiketlendi:     

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir