Doğal Karar Verme ve Kestirme Yollar-Önyargılar Yaklaşımları

Doğal Karar Verme ve Kestirme Yollar-Önyargılar Yaklaşımları

Doğal karar verme (naturalistic decision making) ve kestirme yollar-önyargılar (heuristics and biases) yaklaşımları karar vermede sezgi ve uzmanlığa iki farklı koldan yaklaşan yaklaşımlardır.

Doğal karar verme uzman sezgisinin başarılarına odaklanmaktadır. Örneğin satranç ustaları en iyi hamleleri hızlıca yapabilmektedirler. Karmaşık pozisyonların dinamiğini değerleme ve oyunu hızlıca hükme bağlama yetenekleriyle zayıf oyunculardan farklılaşmaktadırlar.

Satranç uzmanları ayrıca karmaşık şablonlarda görülen algısal bir beceri çeşidine de sahiptirler. Öyle ki bazılarının 50 bin ile 100 bin arasında hızlıca uygulayabilecekleri hamle repertuarı bulunmaktadır ve bu repertuar onlara bütün olası durumların hesaplamasını yapmadan iyi bir hamleyi belirleme imkânı vermektedir. Bu tür güçlü satranç oyuncularının temel şablon koleksiyonunu elde etmek için yıllarca pratik yapmaları gerekmektedir. Kısaca sezgi hafızada depolanan şablonları tanımayla gerçekleşmektedir.

Doğal karar verme ile ilgili ilk çalışmalar itfaiyeci şeflerinin kararlarının analiz edilmesiyle başlamıştır. İtfaiyecilerin belirsizlik ve zaman kısıdı altında karar vermeleri gerekmektedir ve dolayısıyla seçenekleri değerlendirme ve düzenleme gibi olanakları yoktur. Peki nasıl da itfaiyeciler seçenekleri karşılaştırmadan iyi kararlar alabilmektedirler?

İtfaiyecilerin önce birkaç seçenek arasında seçim yapıp karar verdikleri düşünülse de, aslında onlar ihtiyaç duydukları tek bir seçenek oluştururlar. Bunun için defalarca yaptıkları gerçek ve tatbikat vakalarından derledikleri şablon repertuarından faydalanırlar. Belirledikleri seçeneği zihinlerinde simüle ederek değerlendirirler ve karşılaştıkları olayla uyuşup uyuşmadığını görürler. Bu durum literatürde progresif derinleşme olarak geçmektedir.

Eğer seçtikleri eylemin uygun olmadığını düşünürlerse, hemen en makul seçeneğe dönerler ve bu prosedürü uygun seçeneği bulana kadar sürdürürler. Bu tanıma öncelikli karar (recognition primed decision) stratejisi etkilidir çünkü itfaiyecilerin örtük bilgilerinin avantajını kullanmasını sağlar. Bu sayede itfaiyeciler alevlerin binaya nasıl yayılabileceğini tahmin etmekte, yapının çökme işaretlerini fark etmekte, takviye desteğe ihtiyaç olup olmadığına hükmetmekte ve diğer birçok kritik kararları verebilmektedirler.

Tanıma öncelikli karar modeli uzman performansının görüntüsünü öne çıkarmaktadır ve doğal karar verme yaklaşımının bir karikatürü olarak, sadece uzmanlığı değerli görmektedir.

Doğal karar verme karmaşık durumlar altında kararlar alan konu uzmanları için faydalıdır. Bu uzmanlardan umulan belirsizlik, zaman baskısı, büyük miktar, takımsal ve örgütsel kısıtlar, değişen şartlar ve eylem geribildirim döngüleri altında belli belirsiz tanımlanmış hedeflere başarıyla erişmektir.

Doğal karar vermenin ana hedefi uzmanların yargılarını vermek için kullandıkları ipuçlarını belirleyerek sezginin gizemini ortaya çıkarmaktır (bu ipuçları örtük bilgi içerse ve ifade edilmesi zor olsa bile). Becerikli karar vericilerin uyguladıkları strateji ve ipuçlarını araştırmak için bilişsel görev analizi metotları kullanılmaktadır. Bu metotlar; yargı ve kararları etkileyen ipuçlarını ve bağlamsal düşünceleri meydana çıkaran yarı yapılandırılmış mülakat teknikleridir.

Kestirme yollar-önyargılar yaklaşımı ise doğal karar verme yaklaşımına tamamen zıt olarak uzmanlık ve uzman yargıya şüpheyle bakmaktadır. Bu konuyla alakalı 1950’li yıllarda yapılan ilk çalışmalarda klinik uzmanların yargılarının kalitesiz olduğu gözlenmiştir. Bunun nedeni olarak ise sonuçlarla ilgili temel oranların tutarlı ihmali türünden sistematik hatalar gösterilmektedir.

Farklı olaylar için aynı durum bilgisi sunulduğunda bile, insan yargıları sıklıkla farklı sonuçlara ulaşmaktadır. Bu sebeple de insani yargılar onların geçerliliğini büyük oranda zedeleyecek düzeyde ihtilaflıdır. Klinik yargıyla gelen gayrimeşru güven duygusu için geçerlilik illüzyonu kavramı ortaya atılmıştır.

Kestirme yollar-önyargılar yaklaşımı ile yapılan öncül çalışmada; istatistik ve araştırma yöntemleri konularında uzman olan kişilere psikolojik bir deney için örnek sayısı seçmeleri istenmiştir. Farklı durumlar için uygun düşündükleri gerçekçi cevaplar toplandıktan sonra görülmüştür ki; bu insanlar doğru olmayan sonuçlara ulaşmışlardır ve sezgilerini takip ettiklerinde kalitesiz seçimler yapmışlardır (aynı zamanda aşina oldukları kuralları uygulamada da başarısız olmuşlardır).

Bu çalışma örnek boyutu seçme göreviyle yüzleşen araştırmacıların hesaplamalarında sezgilerini terk etmelerini önermektedir. Hatalı istatistiksel sezgiler hem resmi eğitimde hem de fiili deneyimde yer almaktadır.

Doğal karar verme yaklaşımı ile kestirme yollar-önyargılar yaklaşımı arasında temelde üç zıtlık bulunmaktadır:

  1. Kestirme yollar-önyargılar yaklaşımı insanın bilişsel performansındaki hatalara odaklanırken; doğal karar verme yaklaşımı başarılı uzman performansının harika oluşuna eğilmektedir. Bu entelektüel bir durumdan ziyade duygusal kaynaklıdır.
  2. Kestirme yollar-önyargılar yaklaşımı laboratuarda kontrollü deneyler ile çalışmayı yeğlerken; doğal karar verme yaklaşımı gerçek dünyadaki durumları yani sahayı ekolojik bir bakış açısıyla çalışmayı seçmektedir.
  3. Doğal karar verme yaklaşımı uzmanlığı kantitatif performans ölçütlerinden ziyade başarılı sonuçlar üzerinden tanımlarken; kestirme yollar-önyargılar yaklaşımı en uygun bilginin kullanımını mümkün kılan modellerin sonucuna göre tanımlamaktadır.

Bu iki yaklaşım sezgisel yargı ve tercihleri Sistem 1 aktiviteleriyle karakterize etmektedir: otomatik, istemsiz ve neredeyse eforsuz. Ek olarak Sistem 2’de yer alan aktiviteler ise kontrollü, istemli ve çaba gerektiren bir yapıdadır. Bu iki yaklaşımın ayrıldığı nokta ise şudur: Doğal karar vermenin ilgili olduğu sezgisel yargılar tecrübe kaynaklı olup, beceriyi sergilerken; kestirme yollar-önyargılar yaklaşımındaki sezgisel yargılar spesifik bir deneyimden değil basitleştirici kestirme yollardan ortaya çıkmaktadır. Bunlardan ilki becerili sezgi, ikincisi kestirme yol esaslı sezgidir.

İş dünyasında da yeterince kontrol etmeden içgüdüsel duygu ve sezgileriyle stratejik kararlar alan başarılı yöneticiler tebrik edilmektedir ancak bu başarıların çoğu dâhilikten ziyade şansa bağlı olarak meydana gelmektedir.

Son olarak davranışsal strateji açısından örgütlerin psikolojik doğasını anlamada stratejik kararlar oldukça önemlidir. Gerek doğal karar verme gerekse kestirme yollar-önyargılar örgütlerin kolektif kararlarını etkilemektedir.

Doğal Karar Verme ve Kestirme Yollar-Önyargılar Yaklaşımları

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir