Seçim Mimarisi Araçları

Seçim Mimarisi Araçları

Seçim mimarisi ilk defa Richard Thaler ve Cass Sunstein’ın 2008 yılında yayınladıkları  Dürtme (Nudge) adlı kitaplarında kullanılan bir kavramdır. Daha sonra kendisine 2017 Nobel Ekonomi Ödülü de verilecek Richard Thaler, davranışsal ekonomi alanında yaptığı çalışmalar ile özellikle de literatüre kazandırdığı sahip olma etkisi (endowment effect), zihinsel muhasebe (mental accounting) ve işlem faydası (transaction utility) kavramlarıyla tanınmaktadır. Türkçeye de 2013 yılında çevrilen Dürtme’de ise seçim mimarisi kavramıyla, karar vericiye bir seçim sunmanın çeşitli yollarını ve çoğunlukla seçimin nasıl sunulduğuna bağlı olarak neyin seçildiğini anlatmaktadır.

Tıpkı kapıları, koridorları, merdivenleri ve banyolarının yerleşimi vasıtasıyla bir binada oturan insanların davranışlarını etkileyen mimarlar gibi seçim mimarlarının azımsanmayacak derecede önemli etkisi vardır. Benzer şekilde seçim mimarları seçim alternatiflerinin sunulma düzenini, bu düzenin özelliklerini ve kullanım kolaylığını ve varsayılanların seçimini değiştirerek bireylerin yapacakları seçimleri etkileyebileceklerdir.

Davranışsal ekonomi alanında kendine epey yer bulan seçim mimarisi, nispeten yeni olsa bile davranışsal strateji alanında da bilinmesi gereken ve firma yöneticilerinin stratejik karar verme ve stratejik yönetim süreçlerini hazırlamalarında bilmeleri gereken bir kavramdır.

Peki seçim mimarları bu etkiyi nasıl oluşturur ya da hangi araçları kullanır? Bununla ilgili olarak seçim mimarisi araçlarının etkili olduğu problemleri üç kategori altında toplamak mümkündür: seçim görevlerini yapılandırma problemleri, seçenekleri tanımlama problemleri ve uygulamaya koyma problemleri.

Seçim görevlerini yapılandırma kapsamında ilk olarak alternatiflerin aşırı fazla olduğu durumlar için alternatiflerin sayısını azaltma aracı seçim mimarlarının kullandıkları bir araçtır. Sağlık sigortasının sunduğu ilaç planları ve seçmek zorunda kaldığımız yatırımlar bu konuya örnek olarak verilebilir. Arama motorları gibi teknoloji ve karar destekleri de birçok alternatifin olduğu durumlar için faydalı bir araç olabilmektedir. Bu sayede bir konuyu özelliklerine göre sıralamak ve bedenimize monte ettiğimiz mobil cihaz ve uygulamalar faydalı olabilmektedir.

Bazı durumlarda karar almamız gerekirken bir an önce sonuca ulaşmak isteriz. Bu tip karar tembelliği durumlarında varsayılanların kullanılması etkili olabilmektedir. Bu sayede yatırım kararları, sigorta tercihleri ve organ bağışı gibi konularda seçim mimarları kolaylıklar karar vericileri etkileyebilmektedir.

Bir şey yapmadan önce görülen miyopik savsaklamalarda seçim mimarları doyum sağlamaya odaklatarak seçim ortamını ayarlamaktadırlar. Bu sayede planlama hataları minimize edilebilmekte ve iş arayışı daha kısa sürede sonuçlandırılabilmektedir. Bu tip durumlarda bireylere sınırlı zamanlarının oldukları hatırlatılarak da fırsatların gelecekte olmayacağı hatırlatılmaktadır.

Uzun süren arama süreçlerinde ise kararların aşamalandırılması seçim mimarlarının sıklıkla kullandıkları bir araçtır. Örneğin otomobil satın alırken isteğe göre uyarlama işlemlerinde kararsız kalma durumları ve ürün değerlendirme süreçlerinde kararların aşamalandırılması etkili olabilmektedir.

Seçenekleri tanımlama problemleri kapsamında, bir konuda yapılan naif dağıtım problemi çok yaygındır. Bir yatırım kararı alırken, yemek menülerini düzenlerken veya otomobil özelliklerini müşterilere sunarken yapılan naif dağıtımlar, seçeneklerin uygun bir şekilde bölüştürülmesi yoluyla halledilebilir.

Ek olarak niteliklerin aşırı şekilde göz önüne konması problemine seçim mimarisi aracı olarak nitelik sayısını azaltma ve etiketleme faydalı olabilmektedir. Özellikle sayısal bilgilendirmelerin olduğu durumlarda iyi veya kötü diye etiketlerin kullanılması önemli olabilmektedir.

Doğrusal olmayan nitelik probleminde ise daha iyi değerlendirme imkânı için durumun tercümesinin yapılması ve yeniden ölçeklendirilmesi faydalı olabilmektedir. Kredi kartlarının yeniden ödemelerinde ve araç yakıtlarının ne kadar verimli olduğu konularında bu araç kullanılabilmektedir.

Bu türden seçenekleri tanımlama problemlerinde tutumluluk, doğrusallık, karşılaştırılabilirlik ve değerlendirilebilirlik ilkeleri seçim mimarlarının benimsedikleri ilkelerdir.

Uygulamaya koyma konularında ise seçim mimarisi bireysel farklılıkları hesaba katarak kişiye uyarlanmış bilgi sağlama aracını kullanmaktadır. Örnek olarak siyasi görüş ve matematiksel beceri gibi farklılık durumlarında etkili karar verme durumu ortaya koyulabilmektedir.

Son olarak sonuçları değerlendirme hususunda seçim mimarları deneyime odaklanarak çözümler sunabilmektedir. Örneğin insanların işlerinde yükselmelerinin reddine veya romantik bir ortamın bozulmasına verdikleri duygusal yanıtlar, o konuda daha önceden deneyimli olup olmadıklarına göre değişmektedir. Deneyimle birlikte duruma uygum sağlama oranı da artmaktadır.

Görüldüğü üzere seçim mimarisi araçları olarak nitelenebilecek birçok araç ve yöntem bulunmaktadır. Seçim mimarları bu araçları kullanarak bireyleri bir yönde dürtmekte ve onlara optimum seçimleri yaptırabilmektedirler.

Seçim Mimarisi Araçları
Etiketlendi:

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir