Etiyograf: Kolektif Nedensel Haritalar İçin Bir Yaklaşım

Etiyograf: Kolektif Nedensel Haritalar İçin Bir Yaklaşım

Yönetim ve örgüt alanında bilişsel psikolojinin araç ve yöntemlerinin kullanımı eskilere dayanmaktadır. Bilişsel haritalama tekniklerinden olan nedensel haritalama da bunlardan biridir. Bireylerin belirli bir olaya ilişkin algı ve düşüncelerini neden-etki ilişkisi ile belirleyen nedensel haritaları, kolektif bir şekilde sunmayı amaçlayan yaklaşımlar da geliştirilmiştir. Michel Bougon, Karl Weick ve Din Binkhorst tarafından geliştirilen etiyograf yaklaşımı da bireylerin kolektif nedensel haritalarını ortaya koymaktadır.

Örgütleri zihin-çevre sorunsalı ile ele alan bilişsel örgüt teorisi nedensel haritaları sıklıkla kullanmaktadır. Bu teori örgütleri bilinç ve dikkat ile seçilen ve kontrol edilen süreçlerin bir anlık resmi olarak görmektedir. Diğer ifadeyle bilinç ile dikkat, devam eden bilişsel süreçlerin veya daha iyi ifadeyle zihnin bilgiyi çevresinden elde ettiği epistemolojik süreçlerin bir anlık resmi olarak görülmektedir. Bu epistemolojik süreçlerde hem bilgi hem de çevre örgüt içindeki çalışanlar tarafından eşzamanlı ve etkileşimli olarak inşa edilmektedir.

Örgütlere bilişsel bir perspektifle yaklaşan ismi geçen araştırmacılar etiyografı Utrecht Caz Orkestrası’nın üyeleriyle geliştirmişlerdir. Etiyograf (etiograph) kelimesini kendileri oluşturmuş olup, köken itibariyle Latince kelimelerin birleşimidir: aitia Latincede neden anlamına gelirken, graphein çizmek anlamına gelmektedir. Bir ölçüm kriteri olarak etiyograf bir stokastik nedensel haritadır. Etiyograf soyut vektörlerin bir sunumu değil nedene ilişkin düşüncelerin bir sunumudur. Buna ilaveten etiyografta örgüt üyeleri arasında gözlemlenen farklılıklar standart bir şablon üzerinde gerçekleşen bireysel varyasyonlardır. Hamak formundaki bir etiyograf aşağıdaki gibidir.

Etiyograf için bu orkestranın seçilmesinin nedenleri arasında 1) az sayıda (on dokuz) kişiden oluşması, 2) çoğunlukla amatör kişilerden oluşan bağımsız bir kuruluş olmasından ötürü dış faktörlere minimum düzeyde bağlı olması, 3) üyelerinin orkestralarıyla ilgili kararlarda serbestliğe sahip olmaları, 4) sabit bir teknolojiyle iş yapmaları, 5) kendi müzik faaliyetlerini yalnızca sübjektif bir şekilde değerlendirebilmeleri, 6) dış faktörlerin üyelerin kendi dünyalarını inşa etmelerinde etkisinin olmaması ve 7) sistem teorisi diliyle kapalı/izole bir sistem olmaları gösterilmiştir.

Nedensel haritanın çıkarılması için Utrecht Caz Orkestrası üyelerinden hepsinin deneyimlerini vurgulayabileceği on yedi değişken belirlenmiştir. Bu değişkenler şunlardır: provadan tatmin olma, orkestradaki diğer kişileri dinleme miktarı, provada bulunan seyirci sayısı, parçaları yorumlama üzerine uzlaşma, halka açık performanslar verme isteği, kendi performansının kalitesi, çalınan parçaların zorluğu, bölümdeki kendi pozisyonunun önemi, bölüm performansının kalitesi, yeni parçaların ulaşılabilirliği, aranjmanların kalitesi, provalara katılma hevesi, provalarda harcanan süre, alınan eleştirilerin sayısı, orkestranın performansının kalitesi, notaları okumadaki beceriler ve çalınan repertuarın çeşitliliği. Ancak bu değişkenlerden orkestradaki diğer kişileri dinleme miktarı, kendi performansının kalitesi ve notaları okumadaki beceriler homojen olmadıklarından ve bireylerin dışındaki durumu yansıtmadığından etiyograf ölçüm kriterinden çıkarılmıştır. Kalan on dört değişken kolektif nedensel haritanın çıkarılmasında kullanılmıştır.

Utrecht Caz Orkestrası’nda bulunan on dokuz kişiye yapılan yapılandırılmış anket formunun on ikisi ilk analize tabi tutulurken, kalan yedisi yapılan analizi doğrulamak için kullanılmıştır. Yukarıda bahsedildiği gibi bu kişilerin çoğunluğu amatör olup beş tanesi profesyonel olarak orkestrada yer almıştır. Orkestrada direktörden başka dört bölüm bulunmaktadır. Saksafon bölümünde dört, trampet bölümünde altı, trombon bölümünde dört ve ritim bölümünde dört müzisyen yer almaktaydı.

Orkestra üyelerine bu 14 değişkenle ilgili dört soru sorularak etiyografın neden-etki yapısı çıkarılmaya çalışılmıştır. Hangi değişkenin diğer değişkenleri etkilediği, belirledikleri her bir etki ilişkisinin pozitif mi negatif mi olduğu, hangi ilişkilerin kesin olduğu ve bu değişkenlerin hangilerinin üzerinde kendi etkilerinin olduğu sorulmuştur.

Yapılan anketin ardından en fazla neden olarak gösterilen ve en fazla etkilenen değişkenler sıralanmıştır. En fazla neden olan değişkenler genelleştirilmiş dışaçı olarak nitelendirilirken; en fazla etkilenen değişkenler genelleştirilmiş içaçı olarak isimlendirilmiştir. İçaçı ve dışaçılar etiyografın yani düzenli bir nedensel haritanın oluşturulmasına imkan vermiştir çünkü nedenselliğin net akışı boyunca değişkenlerin yerleştirilmesi kriter sıralamaya göre yapılabilmiştir. Genelleştirilmiş içaçıya göre değişkenlerin sıralanması şu şekilde olmuştur:

Provalara katılma hevesi 6,167 Amaçlar
Orkestranın performansının kalitesi 6,083
Bölüm performansının kalitesi 5,667
Provadan tatmin olma 4,197
Halka açık performanslar verme isteği 3,250
Provalarda harcanan süre 3,000 Araçlar
Parçaları yorumlama üzerine uzlaşma 2,750
Provada bulunan seyirci sayısı 2,583
Aranjmanların kalitesi 2,583
Bölümdeki kendi pozisyonunun önemi 2,250 Verililer
Alınan eleştirilerin sayısı 2,167
Çalınan parçaların zorluğu 1,917
Yeni parçaların ulaşılabilirliği 1,833
Çalınan repertuarın çeşitliliği 1,667

Genelleştirilmiş içaçı değerlerine göre etiyografın hamak gösteriminin başında çalınan repertuarın çeşitliliği yer alırken; uç kısmında ise provalara katılma hevesi bulunmaktadır. Ayrıca yüksek içaçıya sahip değişkenler amaçlar olarak nitelendirilebilirken, düşük içaçıya sahip olanlar bir durumun verilileri, orta sıradakiler ise araçlar olarak isimlendirilmiştir. Nedenler ve etkileriyle ilgili paylaşılan inançlar etiyografta araç-amaç akış çizelgesine çıkarılmış ve gösterilmiştir. Bu yöntemin avantajı örgütsel strateji ve performansla yakından bağlı olma ihtimali olan paylaşılan inançlara odaklanmasıdır. Dezavantajı ise bireysel bilgiyi kaybetmesidir.

Bougon, Weick ve Binkhorst etiyograf yaklaşımı ile bir kolektif nedensel harita çıkardıkları çalışmalarında iki temel sonuca ulaşmışlardır. Bu sonuçlardan ilki bireylerin hem örgütlerini hem de çevresini zihinsel olarak nedensel haritalar formunda depoladıklarıdır. İkincisi ve daha önemlisi ise örgütsel performansın değişkenlerin içeriği tarafından değil onları bir arada tutan nedensellik yapısı tarafından belirlendiğidir.

Bu sonuçlara, içeriksiz bir analizde bir sosyal sistemin evrensel olarak analiz edilebileceği ve diğer evrensel ölçümlerle ilişkilendirilebileceği ile ulaşmışlardır. Fiziksel bir sistemdeki düzensizliğin evrensel bir ölçümü olan entropi gibi, etiyografa ilişkin kriterler (bu çalışmada genelleştirilmiş içaçılar) bir sosyal sistemdeki düzenin vektörel bir ölçümüdür. Vektörün elemanlarının tamamına yakını aynı olduğunda bir düzenden bahsedilemez; elemanlar ayrık olduğunda onlar arasındaki bir hiyerarşik düzenden bahsedilebilir. Aynı şekilde kriterlerdeki değişimin aralığı bir nedensel harita veya sosyal sistemdeki düzenin evrensel bir indeksidir. Bu sıfır olduğunda ortalama bir nedensel harita veya sosyal sistem tamamen sibernetiktir; maksimum olduğunda ise tamamen hiyerarşiktir.

Nedensel ilişkiler isteğe bağlı olmakla beraber zamansal birbirini izlemeye dayalı olan makul zihinsel kararlardır. Ayrıca birbirini izleme ilişkileri içeriksizdir. Hiyerarşik bir nedensel harita en fazla değişkeni etkileyen değişkenin en az etkilendiği bir haritadır, tıpkı geleneksel hiyerarşideki bürokratlar gibi. Tam hiyerarşik bir şablonun döngüsü yoktur, bu tam sibernetik bir şablonun kutupsal zıddıdır. Ayrıca hiyerarşik bir şablonun kavranması ve hatırlanması çok kolaydır, sibernetik şablonun ise anlaşılması çok zordur.

Etiyograf örgütlerin yaşamlarını devam ettirebilmek için uyguladıkları stratejik yönetim faaliyetleri için kullanışlıdır. Bu yaklaşım ile stratejistlerin, yöneticilerin ve çalışanların kolektif nedensel haritaları çıkarılabilir, örgütsel analizler farklı bir bakış açısıyla kolaylıkla yapılabilir.

Etiyograf: Kolektif Nedensel Haritalar İçin Bir Yaklaşım
Etiketlendi:     

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir